کارشناسی ارشد حقوق خصوصی حقوق دامغان

عیسی قاسمی و کیانوش قربانی

بخش اول: اصل حسن نیت

مبنای این تکلیف بیمه گذار اصل حسن نیت می باشد.

از لحاظ بحث حسن نیت و افشای حقایق توسط طرفین قراردادها به دو بخش تقسیم می شوند: قطعی و احتمالی

قراردادهای احتمالی که می توان آنها را قراردادهای معلق هم نامید، قراردادهایی هستند که امکان انجام یک طرف یا دو طرف قرارداد معلق به وقوع حادثه ای شده باشد.

یکی از این نوع عقود، بیمه می باشد که در آن تعهد بیمه گر معلق به وقوع حادثه می باشد.

در عقود احتمالی اصل حسن نیت از ارکان عقد بوده و نبود آن باعث بطلان عقد است.

مبانی اصل حسن نیت در حقوق همه کشور ها به نوعی وجود دارد مثلاً در ایران در خصوص معامله به قصد فرار از دین، معامله غرری و ... صحبت شده است. در حقوق کشورهای دیگر نیز بنوعی در قوانین و یا در حقوق عرفی و قواعد انصاف از این اصل سخن به میان آمده است.

در ایران از لحاظ تاریخی بیشترین تاکید قانون گذار برای رعایت اصل حسن نیت در قانون بیمه بوده است. گرچه در این قانون نیز به صراحت طرفین دعوت به رعایت حسن نیت نشده اند، ولی با تعیین ضمانت اجرا برای رفتار های مبهم و غیر پیش بینی شده قراردادی بطور ضمنی طرفین را ملزم به رعایت حسن نیت کرده است. بنظر می رسد یکی از عواملی که باعث شده در رویه قضایی ایران به صراحت به اصل حسن نیت استناد نشود، نبود صراحت قانونی می باشد.

گاهی هم مواردی همانند بند چهارم ماده 190 قانون مدنی این شبهه را ایجاد می شود که آیا در غیر موارد مصرح قراردادی یا قانونی که دارای ضمانت اجرای مشخصی باشد، امکان استناد به اصل حسن نیت وجود دارد یا نه؟

بخش دوم: اصل حسن نیت در قرارداد بیمه

مطابق ماده ۱۲ قانون بیمه ایران «هرگاه بيمه گذار عمدا از اظهار مطالبي خودداري كند يا عمدا اظهارات كاذبه بنمايد و مطالب اظهار نشده يا اظهارات كاذبه طوري باشد كه موضوع خطر را تغيير داده يا از اهميت آن در نظر بيمه گر بكاهد عقد بيمه باطل خواهد بود». همچین ماده ۳4 قانون مزبور تاکید می نماید: « اگر دريك قرارداد بيمه موضوعات مختلفه بيمه شده باشد درصورت اثبات تقلب از طرف بيمه گذار نسبت به يكي از آن موضوعات بطلان نسبت به ساير موضوعات نيز سرايت كرده تمام قرارداد باطل خواهد بود. موضوعات مختلفه كه دريك بيمه نامه ذكر مي شود در حكم يك قرارداد محسوب است».

بیمه گر بر اساس اطلاعات جمع آوری شده از بیمه گذار اقدام به صدور بیمه نامه می نماید. در واقع اطلاعات از طرف بیمه گذار به بیمه گر داده می شود؛ بیمه گر بر اساس آنها میزان حق بیمه و شرایط بیمه نامه را معین می نماید.

بنابراین بیمه گذار موظف به ارائه اطلاعات درست می باشد، چراکه عدم اظهار درست باعث جهل به عوضین (میزان حق بیمه) و خدشه به قصد بیمه گر در پذیرش خطر بیمه شده است.

بخش سوم: قلمرو تعهد بیمه­گذار به افشای حقایق

مسلماً نمی توان از بیمه گذار انتظار اظهار همه مطالب مربوط به مورد بیمه را نمود. بنابراین تنها امور مهم و تاثیر گذار هستند که می بایست اظهار شوند.

گفتار اول: ملاک تشخیص امور مهم:

اصولاً بحث اهمیت نسبی است و در هر علم یا موضوع یا قراردادی متفاوت می باشد. در بحث بیمه نیز اهمیت به تناسب نوع عقد بیمه تغییر می کند. برای نمونه در بیمه مسئولیت ممکن است میزان تخصص بیمه شده مهم باشد ولی در بیمه اموال تخصص مالک یا شغل وی مهم نیست و صرفاً محل نگهداری مال و کیفیت نگهداری مهم باشد. بنابراین در سنجش اهمیت حقایق باید به شرایط موجود توجه نمود.

در ایران چون به مبحث مزبور پرداخته نشده لذا متون حقوقی دقیقی که به بحث معیار ها پرداخته باشند، موجود نمی باشد ولی در کشورهای دیگر این مساله مفصل مورد بحث واقع شده است. مرسوم ترین معیار برای تشخیص امور مهم عبارتند از بیمه گر محتاط و بیمه گذار معقول.

1.        بیمه گر محتاط

در این قسمت آنچه که ملاک و معیار سنجش درجه اهمیت قرار می گیرد، موضع بیمه گر محتاط می باشد. طوری که این پرسش مطرح می شود که آیا یک بیمه گر محتاط برای خطری که کیفیت آن از سوی بیمه گذار اظهار نشده ، پوشش بیمه ای صادر می نماید یا خیر؟ این معیار صراحتاً در ماده 18 قانون بیمه دریایی انگلیس آمده است. نتیجه اعمال این ملاک اینست که: الف: آنچه که بیمه گر در پرسشنامه یا پیشنهاد بیمه می پرسد اهمیت دارد. ب: صرف انتظار داشتن از بیمه گذار رای اظهار مطلبی باعث عدم مسئولیت بیمه گر نیست.

اما همه این موارد مشروط به این است که آیا افشای اطلاعات مزبور بر تصمیم بیمه گر در پذیرش خطر یا تعیین حق بیمه تاثیر می گذاشته و انعقاد قرارداد  بر اساس یک تدلیس بوده است یا نه؟ ارکان تدلیس گرچه اختلافی است اما بطور معمول عبارتند از:  1. خلاف واقع بودن؛ 2. داشتن قصد فریب؛ 3. موثر در انعقاد. در برخی کشورها شرط اطلاع بیمه گر به بیمه گذار در صورت قصد فسخ قرارداد نیز اضافه شده تا جلوی سوءاستفاده بیمه گران را در فسخ یکطرفه قرارداد بگیرد.

2.        بیمه گذار معقول و متعارف

این معیار نیز در برخی موارد بکار رفته است برای نمونه در دعوای  (Godfrey v. Britannic Assurance Company Ltd)  بیمه گذار تحت پوشش بیمه عمر وضعیت بیماری عفونت ریه و التهاب گلو را اظهار ننموده بود و دادگاه با توجه به اینکه هر فرد معقولی می داند که وضعیت سلامتی وی برای بیمه گر مهم می باشد، دعوا را رد کرد.

بنظر می رسد که این معیار در تکمیل معیار بیمه گر محتاط می باشد. چراکه آنچه که ممکن است از نظر یک فرد عادی و معقول مهم تلقی شود از نظر بیمه گر در رشته خاص مهم تلقی نشود. مثلاً در دعوای Glasgow Assurance Corp Ltd v. Symondson)  ) به نظر دادگاه، اینکه پیشنهاد بیمه از سوی بیمه گران دیگر رد شده در بیمه دریایی مهم ارزیابی نمی شود، در حالی که در بیمه عمر این مساله مهم و موثر فرض می شود.

بنابراین بنظر می رسد که در جمع بین دو معیار باید قائل به این بود که درصورتیکه بیمه گر محتاط مساله مورد نظر را صریحاً نپرسیده باشد و مطلب مزبور در میزان حق بیمه و امکان پذیرش پوشش خطر  توسط بیمه گر موثر بوده باشد و بیمه گذار در عدم اظهار خود قصد ترغیب یا فریب بیمه گر را داشته باشد، بیمه گر مسئول نخواهد بود.

در ایران هنوز ملاک برای تعیین اهمیت اظهارات توسط رویه قضایی مشخص نشده است ولی در ماده 12 قانون بیمه ملاک میزان «موثر بودن در خطر» بیان شده است. بنابراین در صورتی که اظهارات بیان نشده در خطر واقع شده تاثیر نداشته باشد، باعث عدم مسئولیت بیمه گر نخوهد بود.

گفتار دوم: برخی مصادیق حقایق مهم از لحاظ شرایط مورد بیمه و بیمه گذار

وجود خطر غیر معمول و استثناعی: مجاورت مورد بیمه با خطر محتمل تر مثلاً کنار پمپ بنزین، یا در بیمه عمر تعیین حق بیمه بر اساس محاسبه نرخ مرگ و میر است داشتن بیماری خاص باید افشا شود.

حقایق مستوجب مسئولیت مضاعف بیمه گر: مثلاً افشای این حقیقت که بیمه گذار در قرارداد خاصی کلیه حقوق خود نسبت متصدی حمل را اسقاط نموده باشد که باعث حذف حق جانشینی شود. (Tate V. Hyslop 1964) یا در دعوای (Dant V. Black more,1927) که مالک وسیله نقلیه در پاسخ به اینکه در دو سال گذشته چه تصادفاتی داشته اید، پاسخ داده بود «صرفا خرابی گلگیر» در حالی که هفت تصادف جانی داشت، دادگاه ابطال بیمه نامه از سوی بیمه گر را مجاز دانست.

حقایق مورد درخواست: مواردی که بیمهگر طی پرسشنامه از بیمه گذار می پرسد اصولاً مهم تلقی می شوند. و باید بصورت درست و کامل پاسخ داده شود و حتی افشای بخشی از حقیقت عدم افشاء تلقی می شود. در دعوای (1927Glicksman V. lancashire and general Assurance, Co) پرسش بیمه گر مبنی بر اینکه تا به حال چه تصادفاتی ناشی از خطرات این بیمه نامه داشته اید؛ پاسخ نداده بود و دادگاه رای به عدم مسئولیت بیمه گر صادر نمود.

البته در حقوق کشور انگلستان این مساله تغییر پیدا کرده و به مواردی که نیازی به افشا ندارند تبدیل شده است، چرا که بر اساس معیار بیمه گر محتاط در صورتی که پرسشی بی پاسخ بماند و بیمه گر نیز اصراری بر پاسخ نداشته باشد، نشانگر اعراض بیمه گر و بی اهمیت بودن موضوع می باشد. (hemmings v. sceptre life, 1905).

گفتار سوم: موارد غیر ضروری برای افشاء

·         عدم آگاهی؛ اعم از آگاهی واقعی یا آگاهی مفروض(Real or Constructive Knowledge)؛

مثلاً عدم اطلاع بیماراز بیماری روحی خودش در بیمه عمر، که دادگاه انگلیسی در دعوای (Joel V. Crown Ins Co, 1938) بیمه گر را مسئول پرداخت خسارت دانست. گاهی فرد به علت شرایط و وضعیتی که دارد نسبت به موضوعی و خطرات مرتبط با آن آگاه فرض می شود. این موضوع بستگی به شرایط دارد و نباید عقد بیمه را از ماهیت خود دور نماید. چراکه باعث خواهد شد که بیمه گران در بیشترمواقع به آگاهی مفروض بیمه گذار استناد کنند و خود را مبری از مسئولیت بدانند. بنابراین عرف مسلم یک تجارت خاص یا شرایط و اوضاع احوال مسلم می تواند راهگشا باشد.

·         محکومیت های سپری شده؛

·         اعراض بیمه گر: عدم پرسش یا عدم اصرار بیمه گر بر پاسخ در صورت عدم پاسخ بیمه گذار؛

·         حقایق باعث کاهش خطر.

بنابراین بطور کلی می توان گفت که عدم افشای اطلاعات در صورتی باعث عدم مسئولیت بیمه گر خواهد شد که

ü       بیمه گر، بیمه گذار را نسبت به وظیفه افشاء و عواقب عدم افشاء آگاه کرده باشد؛

ü       بیمه گذار می دانسته یا می بایستی می دانسته که بیمه گر این موارد را می خواهد؛

ü       بیمه گذار اطلاعات لازمه را افشاء نکرده یا در بیان آنها تدلیس کرده باشد؛

ü       در صورت بیان آنها یا بیمه گر بیمه نامه موجود را صادر نمی کرده یا با شرایط دیگری صادر می کرده است یا حق بیمه بیشتری تعیین می کرده است.

بخش چهارم: ضمانت اجرا

در برخی سیستمهاس حقوقی ضمانت اجرا با توجه به اینکه بیمه گذار در عدم افشاء یا اظهار خلاف:

v      قصد فریب داشته؛ یا (Fraudulent)

v      مرتکب قصور شده؛ یا  (Negligence)

v      بی گناه بوده(Innocent)،  تفکیک قائل شده اند،

و نسبت به هر یک ضمانت اجرای متناسب، اعم از عدم پرداخت تمام(بطلان عقد) یا قسمتی از خسارت یا عدم پرداخت مواردی که در صورت افشاء استثناء می شد، را اتخاذ نموده اند.

در ایران ضمانت اجرای اظهار خلاف  یا خودداری از مطالب مهم در صورت عمدی بودن بطلان عقد است(ماده 12 قانون بیمه) ولی در صورتی که عمدی نباشد طبق ماده 13 قانون بیمه « دراين صورت هرگاه مطالب اظهار نشده يا اظهار خلاف واقع قبل از وقوع حادثه معلوم شود بيمه گر حق دارد يا اضافه حق بيمه را از بيمه گذار درصورت رضايت او دريافت داشته قرارداد را ابقاء‌ كند و يا قرارداد بيمه را فسخ كند... درصورتي كه مطالب اظهار نشده يا اظهار خلاف واقع بعد از وقوع حادثه معلوم شود خسارت به نسبت وجه بيمه پرداختي و وجهي كه بايستي درصورت اظهار خطر بطور كامل و واقع پرداخته شده باشد تقليل خواهد يافت».